Pozyskiwanie finansowania ze środków publicznych wiąże się z różnego rodzaju ryzykami, prowadzącymi niejednokrotnie do powstawania sporów. Przedmiotem postępowań sądowych nie są tylko błędy popełnione przez beneficjentów środków unijnych, ale również błędy popełnione przez urzędników, takie jak przedwczesne wypowiedzenie umowy o dofinasowanie czy żądanie dokumentów niewymaganych przez przepisy prawa. Stosowanie się do dobrych praktyk bezpiecznej dotacji może zmniejszać prawdopodobieństwo wystąpienia sporu dotacyjnego.
Łączna kwota środków spornych z umów zawartych w ramach PO IG przez PARP w latach 2009 – 2016 wynosi 1 774 395 398,61 złotych. Koszt prowadzenia sporu przed polskimi sądami oraz czas ich trwania zobowiązuje do świadomego zarządzania ryzykiem w firmie, poszukiwania skutecznych instrumentów compliance oraz alternatywnych sposobów rozwiązywania sporów.
Coraz częstsze stają się problemy związane z pozyskaniem i rozliczeniem dotacji ze środków unijnych. Aby móc zapobiec problemom związanym z dotacjami, bardzo ważna jest świadomość zagrożeń i zagadnień związanych z ochroną dotacji.
Bezpieczną dotacją nazwiemy proces, w którym pozyskiwanie i rozliczanie finansowania ze środków Unii Europejskiej oparte będzie o współpracę z uznaną firmą legitymującą się doświadczeniem i wiedzą w danej kategorii projektów. Sukcesowi bezpiecznej dotacji towarzyszyć musi również kontrola prawna, księgowa oraz finansowa. Aby dotacja była bezpieczna należy także: umieć przewidzieć zagrożenia albo chociaż potrafić je wstępnie oszacować. Również stały kontakt i konsultacje z instytucją wdrażającą są niezwykle ważne.
Istotnym elementem bezpiecznego finansowania będzie również przeprowadzanie audytu, przez audytora niezaangażowanego na stałe w realizację projektu. Jest on w stanie zdiagnozować nieprawidłowość jeszcze przed kontrolą instytucji wdrażającej.
Spośród 15 642 umów zawartych z beneficjentami przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości w latach 2009 – 2016 aż ok. 15 % umów zostało wypowiedzianych lub rozwiązanych.
Przyczyny rozwiązywania umów o dofinasowanie oraz zagrożenia z tym związane to:
- Brak instrumentów weryfikujących jakość usług doradczych w obszarze dotacji UE
Niezweryfikowana wiedza czy brak kompetencji doradców powodowały, że dużą część sporów stanowią właśnie błędy doradców dotacyjnych. Wprowadzanie kontroli publicznej nad podmiotami takimi jak doradcy dotacyjni, powinno zminimalizować ten problem.
- Brak audytów prowadzonych projektów
Audyt wprowadzony przed kontrolą instytucji wdrażającej, może wskazać nieprawidłowości i tym samym uniknąć sytuacji spornych.
- Rosnąca liczba spraw spornych
Udział publicznych środków przeznaczanych na wspieranie polskiej gospodarki w sporach stale rośnie. Beneficjenci coraz częściej podejmują się skutecznej obrony w odpowiedzi na bezprawne działania instytucji wdrażających.
- Rosnący brak zaufania instytucji wdrażających do beneficjentów
Zwiększająca się liczba spraw spornych oraz coraz skuteczniejsza ochrona beneficjentów przed tymi działaniami powoduje, że instytucje wdrażające stają się nieufne.
- Wzrost liczby korzystnych dla beneficjentów rozstrzygnięć sądowych
Sądy traktując instytucję wdrażającą jako podmiot „silniejszy” w relacji z beneficjentem, wymagają wyższych standardów od instytucji wdrażających. Prowadzi to do tego, że roszczenia beneficjentów są coraz częściej uznawane przez sądy.
- Rotacja kadrowa w instytucjach
Częsta zmiana kadr w instytucjach wdrażających powoduje, że jakość obsługi istotnie spada, co również przedkłada się na jakość realizowanych projektów.
- Brak alternatywnego sposobu rozwiązywania sporów dotacyjnych
Liczba sporów na płaszczyźnie zarządzania środkami publicznymi, czas ich trwania oraz stopień skomplikowania powinno zainicjować proces tworzenia alternatywnych rozwiązań. Odpowiadałoby to z pewnością za efektywniejsze wykorzystanie przyznanych Polsce funduszy europejskich.
- Dobre praktyki
Skuteczne wprowadzanie instrumentów sprawnej komunikacji wewnętrznej i zewnętrznej, okresowy audyt realizowanych projektów oraz wdrażanie dobrych praktyk może uchronić beneficjentów od roszczeń o zwrot dotacji.
Natomiast, coraz częściej zdarzają się sytuacje, że otrzymane środki publiczne nie są wykorzystywane do celów, dla których zostały przyznane, lecz do czerpania nieuzasadnionych benefitów z osiągniętego rynkowego sukcesu, przez inkubowaną firmę. Tylko precyzyjne określenie w umowie inwestycyjnej udziału inkubatora w biznesie, na uczciwych, rynkowych zasadach pozwala uznać korzystanie ze środków publicznych za bezpieczne.